Relacyjność jako dynamika formy

✦ Rozdział VII – Relacyjność jako dynamika formy

Rzeczywistość nie składa się z rzeczy, lecz z różnic. Każda różnica rodzi napięcie, a każde napięcie – możliwość formy. W tym rozdziale przechodzimy od intuicji relacyjności do jej dynamiki: od relacji jako minimalnej jednostki rzeczywistości do formy jako chwilowej stabilizacji; od zdarzenia jako transformacji formy do informacji jako różnicy utrzymywanej przez uczestnika. To rozdział o ruchu, nie o strukturach; o procesie, nie o substancji; o świecie stającym się światem przez nieustanne formowanie.

VII.1. Relacja jako minimalna jednostka rzeczywistości

W klasycznych ontologiach podstawową jednostką jest byt: atom, substancja, pole, cząstka, obiekt. W monizmie relacyjnym jest odwrotnie – podstawową jednostką staje się różnica, a więc relacja. Relacja nie jest więzią między dwiema rzeczami, lecz pierwotnym napięciem, dopiero później interpretowanym jako „między czymś a czymś”. Różnica poprzedza rzeczy.

Relacja jest zatem minimalną jednostką rzeczywistości, ponieważ każda forma, każde zdarzenie, każda informacja i każda świadomość są różnymi stopniami jej stabilizacji. Relacja istnieje zawsze; forma istnieje chwilowo.

Można powiedzieć, że relacja jest gradientem: kierunkiem możliwej zmiany rzeczywistości. Gradient relacyjny odpowiada temu, co biologia nazywa „struggle for life”, a fizyka – „tendencją układu do minimalizacji energii”. W monizmie relacyjnym gradient pozostaje bardziej pierwotny niż jakakolwiek forma energii czy życia: jest napięciem umożliwiającym formowanie.

VII.2. Forma jako efekt stabilizacji relacji

Forma nie jest obiektem. Jest stanem równowagi relacyjnej, utrzymującym się tak długo, jak długo uczestnicy zdarzenia podtrzymują jego konfigurację. Forma jest chwilową stabilizacją różnicy.

W tym sensie forma jest zawsze procesem, nigdy rzeczą. To, co nazywamy „rzeczą”, jest tylko formą o wysokim stopniu stabilności. Kamień trwa przez tysiące lat; komórka – przez godziny; myśl – przez sekundy; kwant – przez ułamki czasu, trudne nawet do nazwania.

Każda forma ma swój półczas trwania: czas stabilności konfiguracji relacyjnej. Półczas trwania formy mierzy jej odporność na zmiany gradientu relacyjnego. Formy o długim półczasie trwania nazywamy materią; formy o krótkim – energią; formy o minimalnym – kwantami.

Forma jest więc nie substancją, lecz stabilnością.

VII.3. Zdarzenie jako transformacja formy

Zdarzenie jest zmianą konfiguracji relacji. Poprzedza obiekt, ponieważ obiekt stanowi tylko powtarzalny wzorzec zdarzeń. To, co nazywamy „obiektem”, jest w rzeczywistości ciągiem stabilizacji formy, powtarzającym się w czasie na tyle regularnie, że wydaje się trwały.

Zdarzenie jest ruchem relacyjności: momentem zmiany kierunku gradientu relacyjnego i stabilności formy. W fizyce nazywa się je „interakcją”, w fenomenologii – „doświadczeniem”. W monizmie relacyjnym oba pojęcia są różnymi opisami tej samej dynamiki.

VII.4. Uczestnik jako wektor relacyjny

W tym miejscu pojawia się pojęcie uczestnika. Uczestnik nie jest „świadomym bytem”, lecz punktem zdolnym do pomiaru różnicy. Uczestnik potrafi utrzymać formę relacyjną na tyle długo, aby stała się informacją.

Obserwator jest szczególnym przypadkiem uczestnika: potrafi nie tylko utrzymać formę, lecz także porównać ją z inną formą. Świadomość jest zdolnością utrzymywania relacji i wydobywania z niej formy. W tym sensie nie jest substancją, lecz stabilnością relacyjną o wysokiej rozdzielczości.

Uczestnik jest wektorem relacyjnym: kierunkiem możliwego utrzymania formy. Wprowadza w świat możliwość informacji.

VII.5. Ciąg relacyjny: A1 → ∞ → A2 → ∞ → …

Relacyjność jest procesem iteracyjnym. Każdy stan relacyjny A1 generuje zbiór możliwych form ∞. Jedna z nich stabilizuje się, tworząc nowy stan A2, a ten z kolei generuje kolejny zbiór form ∞. Proces pozostaje nieskończony, lokalny i dynamiczny.

Ciąg relacyjny jest podstawowym mechanizmem formowania. W fizyce nazywa się go „ewolucją układu”, w biologii – „adaptacją”. W monizmie relacyjnym oba pojęcia pozostają różnymi opisami tej samej dynamiki.

Ciąg relacyjny pozwala formom istnieć, zdarzeniom zachodzić, a uczestnikom działać. Łączy wszystkie poziomy rzeczywistości – od kwantów po świadomość.

VII.6. Materia jako długotrwała forma relacyjna

Materia nie jest substancją. Jest najbardziej stabilną formą relacyjną, zdolną utrzymać swoją konfigurację przez bardzo długi czas. Materia jest formą o wysokim półczasie trwania.

Energia jest zmianą stabilności formy. Wprowadza w formę ruch, a więc zdarzenie. Energia jest gradientem relacyjnym w działaniu.

W tym sensie materia i energia nie są odrębnymi kategoriami, lecz różnymi stopniami stabilności formy relacyjnej. Materia trwa; energia się zmienia.

VII.7. Informacja jako różnica między formami

Informacja jest różnicą między formą A i formą B, utrzymywaną przez uczestnika. Nie istnieje bez uczestnictwa, ponieważ zawsze pozostaje relacyjna. Informacja jest formą zakwitającą.

Informacja jest różnicą, która stała się formą. Jest różnicą trwającą na tyle długo, aby mogła zostać porównana z inną różnicą. Informacja wprowadza w świat możliwość pamięci, decyzji i działania.

W tym sensie informacja nie jest abstrakcyjnym bytem, lecz stabilnością relacyjną o średnim półczasie trwania. Nie jest ani materią, ani energią, lecz czymś pomiędzy: różnicą zdolną się utrzymać, ale nie tak długo, by stać się materią.

Informacja jest kwitnieniem formy.

VII.8. Świadomość jako zdolność do stabilizacji informacji

Świadomość jest zdolnością utrzymania różnicy na tyle długo, aby stała się informacją. Jest stabilnością relacyjną o wysokiej rozdzielczości: formą zdolną nie tylko trwać, lecz także porównywać, wybierać i interpretować.

W tym sensie świadomość jest najwyższą formą relacyjności: formą zdolną tworzyć nowe formy, uczestnikiem mogącym stać się obserwatorem.

VII.9. Dynamika formy jako dynamika świata

Świat jest procesem formowania: nieustannym ruchem relacyjności, tworzącym formy, zdarzenia, informacje i świadomości. Jest gradientem nigdy nieustającym.

W tym sensie świat nie jest zbiorem rzeczy, lecz ciągiem stabilizacji formy. Trwa, ponieważ relacje nigdy nie osiągają pełnej równowagi. Jest ruchem bez początku i końca.

VII.10. Zakończenie: relacyjność jako kwitnienie rzeczywistości

Relacyjność jest dynamiką formy: procesem tworzącym świat przez nieustanne formowanie. Jest gradientem prowadzącym od różnicy do formy, od formy do zdarzenia, od zdarzenia do informacji, od informacji do świadomości.

Informacja jest kwitnieniem formy: różnicą zdolną trwać. Pozwala światu być światem. Relacyjność jest kwitnieniem rzeczywistości.